De potentie van vraagrespons voor leveringszekerheid
Het nieuwe beoogde kabinet zet vol in op investeren in energiezekerheid en betaalbare energie van eigen bodem. Met een groeiend aandeel van hernieuwbare energiebronnen, zoals wind en zon, neemt ook de volatiliteit van aanbod van energie toe. Door verregaande elektrificatie van onze samenleving zal in de nabije toekomst (op bepaalde momenten) niet kunnen worden voldaan aan de vraag van elektriciteit. Leveringszekerheid staat dan ook – terecht – in prominent in Het Coalitieakkoord.
De collega’s van Magnus Energy onderzochten voor het Ministerie van Klimaat en Groene Groei wat het potentieel is van elektriciteitsvraag die zich aanpast in momenten van schaarste. En dan met name de rol en het potentieel van vraagrespons voor leveringszekerheid. Het ministerie heeft afgelopen week de uitkomsten met de Tweede Kamer gedeeld.
Wat is vraagrespons?
Vraagrespons is het bewust aanpassen van elektriciteitsverbruik door eindgebruikers als reactie op externe prikkels, zoals prijsveranderingen of signalen vanuit het energiesysteem. Hoe meer gebruikers blootstaan aan prijspieken – bijvoorbeeld doordat prijzen direct worden doorberekend of doordat energiekosten een relatief groot deel is van hun budget – hoe sterker zij reageren. Ook telt mee in hoeverre gebruikers hun gedrag kunnen (en willen) aanpassen – bijvoorbeeld doordat bedrijven hun operatie makkelijk kunnen aanpassen, eventueel automatisch.
Een relatief goedkope, duurzame oplossing
Tijdens momenten van schaarste kan vraagrespons een heel geschikte manier zijn om vraag en aanbod in balans te houden. Vergeleken met andere opties, zoals regelbaar vermogen (gascentrales), energieopslag (batterijen) of interconnectie (import en export van elektriciteit) is vraagrespons vaak relatief goedkoop. Ook leidt het niet tot extra CO2 uitstoot.
Figuur 1. Soorten flexibiliteit en hun betaalbaarheid, betrouwbaarheid en duurzaamheid
Reden te meer om het potentieel van vraagrespons te onderzoeken.
Over het onderzoek
Het onderzoek is gebaseerd op eerdere studies, Europese en Nederlandse wetgeving en 26 interviews met marktpartijen, brancheverenigingen en beleidsmakers. De bevindingen zijn gevalideerd door een panel van experts uit de zes sectoren met het hoogste energieverbruik. Het onderzoek laat zien wat het potentieel is, wat er al gebeurt en wat barrières zijn voor het ontsluiten van het potentieel. Ook geeft het onderzoek oplossingsrichtingen voor beleidsmakers.
De potentie van vraagrespons verschilt per sector
Als we inzoomen op de verschillende sectoren, zien we grote verschillen in het potentieel van vraagrespons en de benutting ervan:
Huishoudens (19% van verbruik). De gevoeligheid voor prijsprikkels én het vermogen om gedrag aan te passen neemt langzaam toe bij Nederlandse huishoudens – met name door de groei van het aantal huishoudens met thuisbatterijen en elektrische auto’s (EVs).
Industrie (30% van verbruik). De industrie heeft een groot potentieel voor vraagrespons, maar de activering ervan blijft beperkt door inflexibele processen. Dat komt doordat deze veelal ontworpen zijn voor stabiliteit, veiligheid en continuïteit, maar niet voor het reageren op prijsprikkels. Investeren in oplossingen hiervoor (denk aan: eigen opwek, batterijen) is bovendien kostbaar. Ook staat energiemanagement vaak los van de operatie: degenen die kunnen reageren hebben hiervoor onvoldoende kennis en prikkels.
Datacenters (5% van verbruik). Het businessmodel van deze sector is vooral gericht op een constante energiebehoefte en een continue beschikbaarheid van dienstverlening. De potentie is zeer beperkt.
Mobiliteit (3% van verbruik). De potentie is groot door opkomst van EVs en slimme laadmogelijkheden (juiste tijd, accu ook gebruiken als energieopslag). Omdat eindgebruikers laadzekerheid en prijstransparantie belangrijk vinden, is dit wel beperkt.
Glastuinbouw (6% van verbruik) Deze sector is al heel prijsgevoelig doordat energie een relatief groot deel van het budget vormt. Het heeft daardoor ook al volwassen energiemanagement. Enige extra potentie is er via belichting (slimme LED verlichting), maar dit hang ook af van teelt-technisch eisen.
Mkb en utiliteitsgebouwen (30% van verbruik). Dit is zeer diverse groep. De potentiële inzet van vraagrespons verschilt sterk per afnemer, wat maatwerk noodzakelijk maakt. Bij utiliteitsgebouwen (ziekenhuizen, scholen en andere publieke gebouwen) ligt naar verwachting onbenut potentieel via WKK-installaties (warmtekrachtkoppeling).
Gemeenschappelijke kansen en barrières
Los daarvan zijn er ook generieke kansen en barrières. Die bevinden zich op het vlak van beleid en wetgeving, contracten en markten, technische factoren, economisch, maar ook gedrag. Denk aan de nieuwe Energiewet die ruimte geeft aan verdienmodellen voor vraagrespons en data-uitwisseling standaardiseert, maar die ook nog verder gedetailleerd moet worden. Of denk aan de technische factoren: de kansen van automatische sturing van enerzijds en de fysieke realiteit van afschakeltijd van productieprocessen en assets anderzijds. Het onderzoek geeft dan ook concrete oplossingsrichtingen hiervoor voor beleidsmakers.
Potentieel een belangrijke bouwsteen
Vraagrespons heeft de potentie om een belangrijke bouwsteen te worden voor leveringszekerheid in het energiesysteem van de toekomst. De mate waarin deze potentie wordt gerealiseerd, hangt af van het succes waarmee barrières worden weggenomen en beleid effectief wordt geïmplementeerd, zowel nationaal als in Europees verband.
